Nyika zyiingi zilijisi zyeelelo zyaampandamunsaka mumaKkata aaMilawu yabo
yanyika. Eezi zilajanika mumanyika manji aabelesya kkata lyamulawu lyamazuba aasunu, nyika
zili mbuuli; South Africa aNamibia.
3. Nziizili zyeelelo zijanika muzyeelelo
zyaampandamunsaka?
Zyeelelo zikwabililwa akkata lyamulawu wanyika yesu nzyingi
kabiyo
zijatikizya eezi: Zyeelelo Zyameendelezyo Aanyika (Civil and P olitical
rights);
Zyeelelo Zyabuvubi, Bukkale aTunsiyansiya twabantu (Economic, social and
cultural rights); Zyakukamantana azyatubunga (Solidarity and group rights);
azyeelelo
zyatubunga
tulisantide.
Eezi
zitondeezya
kuti
fulumende
ulilipedelede kulela nyika eeyi kwiinda mukulemeka zyeelelo zyabantu,
munzila
yajandabanji
antoomwe
amububalangale.
Zyoonse
eezi
zilatondeezegwa muzyaandano zisiyenesiyene zyakkata lyamulawu wanyika
yesu pya. Muchaandano chitaanzi zyoosne eezi zijanika muBwaalo BwaMulawu
(founding provisions), Chaandano chabili – Mpalamo zyanyika, Chaandano
chatatu-
Zyeelelo
zyaampandamunsaka
zyaampandamunsaka
zyabeninyika
(citizenship)
zijanika
muchaandano
zibangila
fulumende
antoomwe
chaNe.
antoomwe
amitabi
azyeelelo
Zyeelelo
yakwe
iisiyenesiyene muzibeela zyoonse zyanyika kuti alemeke zyeelelo eezi. Kabiyo
zyeelelo zyaampandamunsaka zibikka mukuli kubantu, luundu antoomwe
atubunga kuti boonse beelede kulemeka zyeelelo eezi mbuuli mbuzibede. Bantu
antoomwe atubunga kweelede bakwabililwe kabiyo bajane lugwasyo kuzyeelelo
eezi zijanika muZyeelelo Zyaampandamunsaka.
Nikulangwalangwa zyeelelo zijanika muzyeelelo zyaampandamunsaka, inkuta
zyoonse zyamunyika zyeelede kuchenjelela zintu zitobela:
•
milawu yakatambulwa aamanyikamanyika manji aansi aano (international law
and all treaties and conventions) kabiyo njitwakatambula aswebo mu Zimbabwe;
4